Wspólność majątkowo - małżeńska


1. Wspólność majątkowa małżonków i jej charakter.

W momencie zawarcia związku małżeńskiego między małżonkami powstaje tzw. wspólność ustawowa, stanowiąca wspólność majątkową powstającą z mocy prawa, w skład której wchodzą składniki majątkowe nabyte przez małżonków łącznie lub przez jednego z nich w czasie trwania tej wspólności. Składniki te tworzą majątek wspólny małżonków, od którego odróżnić należy majątek osobisty każdego z małżonków, do którego należą przedmioty nie stanowiące elementu wspólności ustawowej (art. 31 i 33 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy[1]).

Przy dokonywaniu opisu wspólności majątkowej między małżonkami należy zwrócić uwagę na fakt, iż dużą rolę odgrywa strona podmiotowa tych stosunków prawnych, bowiem wspólność ta może istnieć wyłącznie pomiędzy małżonkami z reguły tak długo, jak trwa związek małżeński. Co do zasady wspólność majątkowa powstaje nie wcześniej niż wraz z zawarciem związku małżeńskiego, a ustaje nie później niż w momencie zakończenia bytu takiego związku. Od tej reguły istnieją jednak wyjątki, do których należą: powstanie wspólności majątkowej w terminie późniejszym niż zawarcie małżeństwa (gdy małżonkowie początkowo pozostawali w umownym ustroju rozdzielności majątkowej, a następnie zawarli bądź zmienili wcześniejszą umowę, wprowadzając wspólność majątkową) albo ustanie wspólności wcześniej niż w momencie zakończenia małżeństwa (gdy małżonkowie zawrą umowę wprowadzającą ustrój rozdzielności majątkowej, w przypadku orzeczenia separacji, zniesienia ustroju wspólności przez sąd, jeśli jeden z małżonków zostanie ubezwłasnowolniony)[2]. Podmiotami praw wchodzących w skład majątku wspólnego są łącznie oboje małżonkowie, przy czym nie powinno się ich traktować jak jednego podmiotu i nie należy tworzyć analogii z sytuacją osoby prawnej[3].

Majątkowa wspólność małżonków ma charakter łączny czyli bezudziałowy, w związku z czym żaden z małżonków nie może się domagać podziału wspólnego majątku w czasie, gdy ona trwa. Konsekwencją tego jest również fakt, iż małżonkowie nie mogą ani rozporządzać, ani zobowiązywać się do rozporządzania potencjalnym udziałem, który przypadłby im w majątku wspólnym po ustaniu wspólności ustawowej. Jest to efekt intencji ustawodawcy, który stanowi ustawowy ustrój majątkowy jako preferowany w praktyce stosunków majątkowo-małżeńskich. Nie wyklucza oczywiście przy tym możliwości innego uregulowania tych stosunków według woli obojga małżonków za pomocą umowy, prowadzącej do ograniczenia albo rozszerzenia wspólności majątkowej albo do ustanowienia ustroju rozdzielności majątkowej (z wyrównaniem albo bez wyrównania dorobków)[4].

Ustrój wspólności ustawowej małżeńskiej prowadzi do wyodrębnienia w jego ramach trzech mas majątkowych: majątków osobistych żony i męża oraz majątku wspólnego, które jednak w stosunkach codziennych składają się na jedną całość gospodarczo-ekonomiczną, w obrębie której niekiedy trudno jest rozgraniczyć wcześniej wymienione masy majątkowe. Istnieje wszakże możliwość dokonywania przesunięć składników majątkowych zarówno między majątkiem osobistym jednego z małżonków a majątkiem osobistym drugiego małżonka, jak również między majątkiem osobistym męża lub żony a majątkiem wspólnym, tak w jednym, jak i w drugim kierunku.


2. Ustanie wspólności majątkowej małżonków i jego skutki.

Wyodrębnienie wyżej wymienionych mas majątkowych, a także dokonanie rozliczeń transferów pomiędzy nimi może mieć miejsce dopiero po ustaniu wspólności majątkowej małżonków. Rozliczenia tego dokonuje się w drodze podziału majątku wspólnego po ustaniu tej wspólności. Wspólność majątkowo – małżeńska ustaje w wyniku zaistnienia ustawowo określonych okoliczności, do których zalicza się:

  • rozwód (art. 58 KRO),
  • separację (art. 54 § 1 KRO),
  • unieważnienie małżeństwa,
  • śmierć jednego z małżonków (art. 55 § 1 KRO),
  • ubezwłasnowolnienie jednego z małżonków (art. 53 § 1 KRO),
  • ustanowienie przez sąd rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami (art. 52 § 1 KRO),
  • zawarcie umowy majątkowo-małżeńskiej znoszącej ustrój wspólności majątkowej.
  • ogłoszenie upadłości jednego z małżonków (art. 53 § 1 KRO).

Ustanie ustroju wspólności majątkowej między małżonkami wywołuje szereg doniosłych skutków prawnych. Po pierwsze, zgodnie z przepisem art. 46 KRO, w sprawach nieunormowanych w artykułach poprzedzających wyżej wymieniony, od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty, jak również do podziału tego majątku stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. Przepis art. 46 KRO jest przepisem o charakterze materialnoprawnym, który stanowi, które przepisy i normy powinno się stosować do majątku wspólnego małżonków oraz jego podziału, w tym zakresie wskazując na odpowiednie stosowanie przepisów art. 1035-1046 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny[5], a także art. 1070 i 1079 KC, gdy składnik majątku wspólnego stanowi gospodarstwo rolne. Należy przy tym zauważyć, że zgodnie z przepisem art. 1035 KC, w sprawach nieuregulowanych w art. 1036-1046 KC odpowiednie stosowanie znajdą przepisy art. 195-221 KC, czyli przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Przy czym odpowiednie stosowanie powyższych przepisów przekłada się na to, że niektóre z nich będą stosowane wprost, a więc bez dokonywania jakichkolwiek zmian, inne będą używane dopiero po ich odpowiednim dostosowaniu i modyfikacji ze względu na odmienność stosunków, do których mają znaleźć odpowiednie zastosowanie, kolejne natomiast wcale nie zostaną zastosowane z uwagi na specyfikę i charakterystykę, wskazujące na ich stosowalność jedynie na gruncie prawa rzeczowego i spadkowego. Mamy więc w przedmiotowej sytuacji do czynienia z dokonaniem przez ustawodawcę podwójnego odesłania. Treść przepisu art. 46 KRO i przepisów, do których on odsyła ma następujące konsekwencje:

  1. Każdy z małżonków może rozporządzić lub zobowiązać się do rozporządzenia przysługującym mu udziałem w majątku wspólnym lub częścią tego udziału na rzecz osób trzecich, wszakże dopiero po ustaniu ustroju wspólności ustawowej, jednakże jeszcze przed dokonaniem podziału majątku wspólnego. W razie następczego ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym nabywcę chronią przepisy o rękojmi za wady prawne, ale jedynie gdy doszło do odpłatnego zbycia udziału w majątku wspólnym[6].
  1. Każdy z małżonków ma możliwość dokonania zrzeczenia swego udziału w majątku wspólnym na rzecz drugiego małżonka.
  1. Za zgodą współmałżonka jeden z małżonków ma możliwość rozporządzenia udziałem w składniku należącym do majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej. Jednakże rozporządzenie takie będzie bezskuteczne o tyle, o ile będzie naruszać uprawnienia małżonka, który zgody takiej nie wyraził, wynikające z przepisów o podziale majątku wspólnego małżonków (art. 46 KRO w zw. z art. 1036 KC)[7]. Należy dodać, że zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2007 r., w sytuacji gdy jedno z byłych małżonków zbyło po ustaniu wspólności ustawowej, bez zgody drugiego byłego małżonka, przedmiot należący do majątku wspólnego, dochodzi w istocie do zbycia udziału w przedmiocie należącym do majątku wspólnego, co jest bezskuteczne wobec współmałżonka, jeżeli narusza uprawnienia przysługujące w wyniku podziału majątku wspólnego. W tej sytuacji nie ma znaczenia, jaką cenę sprzedaży faktycznie uzyskał były małżonek, zbywając przedmiot należący do majątku wspólnego, skoro sprzedaż tę traktuje się jako niebyłą i ustala wartość zbytego przedmiotu tak, jakby nadal należał do majątku wspólnego, a więc według stanu z chwili ustania wspólności ustawowej i według jego wartości rynkowej z chwili podziału[8]. Należy przy tym zauważyć, iż pojęcie rozporządzenia składnikiem majątku wspólnego powinno obejmować, obok zbycia, także jego obciążenie. Ponadto o jego bezskuteczności sąd będzie rozstrzygać w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu ustawowej wspólności pomiędzy małżonkami[9].

Kolejnym skutkiem ustania ustroju ustawowej wspólności majątkowo-małżeńskiej jest transformacja jej charakteru ze wspólności łącznej we wspólność w częściach ułamkowych. Zgodnie z przepisem art. 43 § 1 KRO, oboje małżonkowie w momencie ustania wspólności ustawowej mają równe udziały w majątku wspólnym, przy czym regułę tę można także odnieść do wspólności majątkowej o charakterze umownym (art. 48 KRO), jednakże tylko o tyle, o ile małżonkowie nie ustalili innego rozkładu udziałów w majątku wspólnym (art. 50¹ z zastrzeżeniem art. 43 § 2 i 3 KRO). Na podstawie przepisu art. 43 § 2 KRO z ważnych powodów każde z małżonków może żądać, aby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Z takim żądaniem mogą również wystąpić spadkobiercy małżonka, jednakże tylko wtedy, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji. Stosownie do przepisu art. 43 § 3 KRO, przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. W orzecznictwie został przyjęty pogląd, iż w sytuacjach wyjątkowych ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym może polegać na całkowitym pozbawieniu małżonka udziału w tym majątku[10].


W przyszłym tygodniu zapraszamy Państwa do lektury naszego wpisu, który będzie dotyczył:

  • ogólnych informacji dotyczących podziału majątku wspólnego małżonków,
  • zakresu podziału,
  • sposobów podziału oraz
  • przepisów właściwych znajdujących zastosowanie przy podziale majątku wspólnego małżonków.


[1] Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59 ze zm., dalej powoływany jako KRO.

[2] E. Skowrońska – Bocian, Rozliczenia majątkowe małżonków w stosunkach wzajemnych i wobec osób trzecich, Warszawa 2010, s. 25.

[3] J.S. Piątowski, [w]: System prawa rodzinnego i opiekuńczego, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1985r., s. 333.

[4] A. Stempniak, [w:] Jacek Ignaczewski, Rozwód i separacja, Warszawa 2010, s. 587.

[5] Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ze zm. dalej powoływany jako KC.

[6] A. Stempniak, [w:] Rozwód i separacja, s. 568.

[7] A. Stempniak, [w:] Rozwód i separacja, s. 569.

[8] Postanowienie SN z 26.9.2007 r., IV CSK 139/07, niepubl.

[9] A. Stempniak, [w:] Rozwód i separacja, s. 569.

[10] Zobacz postanowienie SN z dnia 3.12.1968 r., III CRN 100/68, OSNCP 1969, Nr 11, poz. 205; wyrok SN z 10.11.1976 r., II CR 268/76, OSNCP 1977, Nr 10, poz. 188.