Podział majątku wspólnego małżonków - jego zakres, sposoby podziału, przepisy właściwe.


Po ustaniu wspólności majątkowo-małżeńskiej każdy z małżonków może domagać się podziału majątku wspólnego. Istnieją dwie drogi dokonania takiego podziału: umowna i sądowa. Umowny podział majątku wspólnego może mieć miejsce za pomocą umowy o charakterze pozasądowym albo umowy zawartej przed sądem, czyli ugody sądowej. Zawarcie ugody może mieć miejsce w postępowaniu nieprocesowym o podział majątku wspólnego, w postępowaniu przed sądem polubownym, w postępowaniu mediacyjnym, a także w postępowaniu pojednawczym. Natomiast do sądowego podziału wspólnego majątku dojdzie w postępowaniu nieprocesowym, w postępowaniu procesowym (o sprawie o unieważnienie małżeństwa, separację, rozwód) i w postępowaniu przed sądem polubownym (gdy nie zostanie przed nim zawarta ugoda).


Należy zauważyć, iż wskazana powyżej metoda podwójnego odesłania w zakresie przepisów prawnomaterialnych została przez ustawodawcę zastosowana także w ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego[1], gdzie przepis art. 567 § 3 zawiera odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów o dziale spadku, czyli art. 680-689 KPC. Przepisy te mają jednak charakter niekompletny, zawierając przy tym następne odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów o zniesieniu współwłasności (art. 617-625 KPC). W konsekwencji tego odesłania metody podziału majątku wspólnego małżonków będą takie same, jak sposoby podziału w odniesieniu do działu spadku i podziału współwłasności. W świetle tak skomplikowanej struktury stosowania przepisów przy podziale majątku wspólnego występują liczne trudności interpretacyjne, co dodatkowo komplikują czynniki natury realnej, wyrażające się w tym, że podział majątku uprzednio objętego wspólnością z reguły ma miejsce w okolicznościach konfliktowych pomiędzy osobami uprawnionymi, w związku z czym postępowania tego rodzaju są wyjątkowo żmudne i czasochłonne[2]


Podział majątku wspólnego małżonków może mieć, co do zasady, miejsce po ustaniu wspólności majątkowo-małżeńskiej. W drodze wyjątku jednakże może on być dokonany w sprawach o unieważnienie małżeństwa, separację, jak również o rozwód, chociaż w momencie wystąpienia w tych sprawach z żądaniem przeprowadzenia podziału wspólność majątkowa między małżonkami jeszcze istnieje. Wskazać wszakże trzeba, że do podziału majątku dojdzie do skutku wyłącznie w razie orzeczenia przez sąd unieważnienia małżeństwa, separacji lub rozwodu, co ma bezpośredni związek ze skutecznością takiego orzeczenia o podziale. Przymiot skuteczności tego orzeczenia zaistnieje bowiem dopiero z chwilą ustania wspólności majątkowej, a więc z chwilą uprawomocnienia się orzeczeń o unieważnieniu małżeństwa, separacji czy rozwodzie[3].


„Przez pojęcie sposobu podziału majątku wspólnego należy rozumieć różne metody repartycji tego majątku podejmowane w ramach danego trybu podziału majątku wspólnego”[4]. Istnieją przy tym trzy główne sposoby wyjścia ze wspólności majątkowej:

  • fizyczny podział majątku wspólnego;
  • przyznanie całości majątku lub całej rzeczy jedynie jednemu z podmiotów uprawnionych;
  • podział cywilny majątku poprzez jego sprzedaż i rozdział uzyskanej sumy[5]


Jak stwierdził SN, stosownie do przepisów art. 1035 w zw. z art. 211 KC i art. 46 KRO, którykolwiek z małżonków lub ich następców prawnych ma możliwość żądania przeprowadzenia podziału majątku wspólnego w naturze, co jednak będzie niedopuszczalne, gdy dokonanie podziału fizycznego byłoby sprzeczne z prawem lub społeczno – gospodarczym przeznaczeniem składników majątku wspólnego albo doprowadziłoby do ich istotnej zmiany lub znacznego zmniejszenia ich wartości[6]. Natomiast podział gospodarstwa rolnego, które należy do majątku wspólnego jest możliwy o tyle, o ile nie wystąpi sprzeczność  z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej (art. 46 KRO w zw. z art. 1070 i 213 KC).


Zagadnienie samego podziału fizycznego przedmiotów, które stanowią składniki majątku wspólnego co do zasady dotyczy  tematyki prawa materialnego[7]. Mówiąc o zagadnieniach szczegółowych podziału fizycznego wskazać należy problematykę podziału nieruchomości. Dopuszczalność przeprowadzenia podziału fizycznego nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego jest akceptowała w takim zakresie, w jakim dochodzi do tego działu wzdłuż płaszczyzny pionowej stanowionej przez ścianę, która w sposób trwały dzieli ów budynek na dwa odrębne[8]. Możliwy jest ponadto taki podział nieruchomości o charakterze zabudowanym, który prowadzi do wyizolowania własności odrębnych lokali[9].


SN wyraził pogląd, że interes małoletnich dzieci ma niezwykle istotne znaczenie przy podziale fizycznym majątku wspólnego w zakresie prawa użytkowania wieczystego działki, na której znajduje się dom jednorodzinny, w związku z czym powinien przemawiać za tym, by ów dom został przeznaczony na realizację kardynalnych potrzeb rodziny o charakterze materialnym poprzez jego przyznanie na rzecz żony, która wychowuje małoletnie dzieci, chyba że wola uczestników postępowania lub konkretne okoliczności indywidualne decydują o zasadności odmiennego rozstrzygnięcia[10].


Przyznanie majątku wspólnego małżonków w całości jednemu z uprawnionych wraz z orzeczeniem obowiązkowych spłat na rzecz pozostałych jest możliwe, gdy (art. 46 KRO w zw. z art. 1035 i 212 § 2 KC):

  • w skład majątku podlegającego podziałowi wchodzi niewiele albo wyłącznie jeden przedmiot lub prawo,
  • podział obejmuje zorganizowaną w sensie gospodarczym całość,
  • podział fizyczny jest niedopuszczalny lub niecelowy.


Dokonanie wyboru jednego z małżonków lub jego następcy prawnego, jeśli brak jest porozumienia pomiędzy współuprawnionymi, należy do sądu, który powinien wziąć pod uwagę usprawiedliwione interesy wszystkich osób uprawnionych wraz z ich sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną[11].


Zgodnie natomiast z treścią przepisu art. 46 KRO w zw. z art. 1044 KC, na żądanie dwóch lub więcej uprawnionych, którymi są osoby posiadające udziały w majątku wspólnym, sąd może przyznać im pewien przedmiot lub pewne przedmioty należące do majątku wspólnego jako współwłasność w określonych częściach ułamkowych. Za przykład takiego przedmiotu można przytoczyć przedsiębiorstwo prowadzone zgodnie przez oboje małżonków wspólnie[12].


Przeprowadzenie podziału cywilnego majątku wspólnego jest ostatecznym sposobem jego dokonania, a dochodzi do niego wtedy, gdy żądanie taki zgłoszą wszystkie z osób posiadających udziały w majątku albo kiedy żaden z uprawnionych podmiotów nie zgodzi się na przydzielenie mu jednego lub głównego składnika majątku wspólnego w naturze (art. 567 § 3 w zw. z art. 688 i art. 622 § 2 KOC i art. 46 KRO w zw. z art. 1035 i art. 212 § 2 KC)[13]. Wskazana zasada znajdzie zastosowanie także wobec wchodzącego w skład majątku wspólnego gospodarstwa rolnego[14]. Jak wynika z przepisu art. 46 KRO w zw. z art. 1035 i 212 § 2 KC, sprzedaż majątku wspólnego lub jego składników nastąpi według stosownych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego[15].


Zgodnie z przepisem art. 521 § 1 KPC, postanowienie o podziale cywilnym majątku wspólnego, które zawiera nakaz sprzedaży określonych przedmiotów majątkowych staje się wykonalne po uprawomocnieniu się. Uzyskanie przymiotu prawomocności przez postanowienie, które zarządza sprzedaż danego składnika majątku wspólnego nie jest przeszkodą uniemożliwiającą jego zbycie przez małżonków poza ramami postępowania egzekucyjnego albo rozporządzenie tym składnikiem w innej formie[16]. Ponadto w wypadku nieudanej próby sprzedaży nieruchomości należącej do majątku wspólnego niedopuszczalne jest kolejne zarządzenie przeprowadzenia jej sprzedaży przez sąd orzekający[17].


Podział majątku wspólnego dotyczy całości masy majątkowej składającej się na majątek wspólny, w tym praw rzeczowych (np. prawa użytkowania wieczystego), zespołów praw majątkowych (np. przedsiębiorstwa), ekspektatywy nabycia w przyszłości określonych praw majątkowych, roszczeń i wierzytelności, jak również stanów faktycznych (np. posiadania). Co do zasady podział majątku wspólnego małżonków powinien objąć swoim zakresem całość majątku wspólnego, wszystkie jego aktywa (nie obejmuje pasywów), natomiast do ograniczenia tego zakresu może dojść jedynie z ważnych względów[18]. „Postępowanie o podział majątku wspólnego należy do jednego z najbardziej złożonych postępowań sądowych. Przekonuje o tym wyraźnie materia przedmiotu podziału (katalog praw majątkowych podlegających podziałowi) oraz jego przedmiot. Postępowanie o podział majątku wspólnego jest swoistym konglomeratem mieszczącym w sobie rozmaitego rodzaju żądania. Obok żądania głównego dotyczącego podziału majątku wspólnego (substancji majątkowej) mogą być zgłoszone także żądania akcesoryjne”[19]. Do wspomnianych żądań akcesoryjnych można zaliczyć:

  • żądanie ustalenia udziałów w majątku wspólnym w nierównej wysokości
    (art. 43 § 2);
  • roszczenia w zakresie zwrotu wydatków i nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków, jak również wydatków i nakładów z majątku osobistego jednego z małżonków na majątek wspólny (art. 45 § 1 KRO);
  • roszczenia w zakresie spłaty długu jednego z małżonków zaspokojonego z majątku wspólnego (art. 45 § 3 KRO);
  • żądanie stwierdzenia bezskuteczności rozporządzenia przez małżonka udziałem w składniku majątku wspólnego bez zgody drugiego małżonka;
  • roszczenia z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów wchodzących w skład majątku wspólnego;
  • roszczenia z tytułu pobranych na rzecz majątku osobistego jednego z małżonków (lub odwrotnie) pożytków i innych przychodów z posiadania przedmiotów należących do majątku wspólnego;
  • żądanie ustalenia istnienia uprawnienia do żądania podziału majątku wspólnego;
  • żądanie uznania przedmiotu majątkowego za należący do majątku wspólnego małżonków[20].


„Z założenia ustawodawcy istnienie majątku, który był objęty wspólnością ustawową małżeńską, powinno być stanem przejściowym”[21]. Po ustaniu wspólności majątkowo-małżeńskiej powinno więc dojść do podziału majątku wspólnego albo za pomocą zawarcia umowy, albo na mocy orzeczenia sądu. Taki podział tworzy zatem nowy stan prawny, w którym prawa majątkowe uprzednio należące do wspólnej masy majątkowej rozdzielone pomiędzy uprawnione do tego osoby[22].


W przyszłym tygodniu opublikowany zostanie kolejny wpis, który dotyczyć będzie trybów postępowania o podział majątku wspólnego małżonków. Zapraszamy do lektury. 



[1] Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 ze zm., dalej powoływany jako KPC.

[2] E. Skowrońska – Bocian, Rozliczenia majątkowe małżonków w stosunkach wzajemnych i wobec osób trzecich, Warszawa 2010, s. 206.

[3] A. Stempniak, [w:] Jacek Ignaczewski, Rozwód i separacja, Warszawa 2010, s. 589.

[4] J/w, s. 720.

[5] E. Skowrońska – Bocian, Rozliczenia majątkowe małżonków…, s. 231.

[6] Postanowienie SN z 17.1.1984 r., II CR 432/83, OSNCP 1984, Nr 8, poz. 144.

[7] A. Stempniak, [w:] Rozwód i separacja, s. 720.

[8] A. Gieral – Siwielec, Podział nieruchomości budynkowych i lokalowych, Rejent 2000, Nr 7-8, s. 23 i n.

[9] J. Ignatowicz, Komentarz do ustawy o własności lokali, Warszawa 1995, s. 5 i n.

[10] Postanowienie SN z 13.2.1974 r., III CRN 385/73, OSNPG 1974, Nr 6, poz. 44.

[11] Postanowienie SN z 8.6.1983 r., III CRN 111/83, niepubl.

[12] J. Ignaczewski, Małżeńskie prawo majątkowe, Warszawa 2008, s. 145.

[13] Postanowienie SN z 4.11.1998 r., II CKN 347/98, OSNC 1999, Nr 6, poz. 108.

[14] A. Stempniak, [w:] Rozwód i separacja, s. 729.

[15] J/w, s. 730.

[16] S. Madaj, Postępowanie nieprocesowe w sprawach małżeńskich, Warszawa 1978, s. 146.

[17] Postanowienie SN z 15.10.1968 r., III CRN 229/68, OSPiKA 1969, Nr 12, poz. 257.

[18] A. Stempniak, [w:] Rozwód i separacja, s. 589.

[19] J/w, s. 589.

[20] J/w, [w:] Rozwód i separacja, s. 590

[21] J/w, s. 590.

[22] J/w, s. 590.